Zaburzenia równowagi i upadki u seniorów to nie tylko problem ruchowy, ale też źródło narastającego lęku, który odbiera samodzielność i zniechęca do aktywności. A ponieważ im mniej jest ruchu, tym senior ma słabsze mięśnie, gorszą stabilizacja i ciąży na nim większe ryzyko kolejnego upadku. Dobra wiadomość jest taka, że odpowiednio prowadzona fizjoterapia – zarówno w domu, jak i w gabinecie – może pomóc osobom starszym znów poczuć się bezpiecznie w swoim ciele. W jaki sposób?

Zaburzenia równowagi i upadki u seniorów – przyczyny i związane z tym trudności

Zaburzenia równowagi i upadki u seniorów najczęściej są wynikiem osłabienia siły mięśniowej, zwłaszcza w obrębie kończyn dolnych i tułowia. To właśnie te partie ciała odpowiadają za stabilną postawę, bezpieczne wstawanie z krzesła, zatrzymanie się po zachwianiu czy szybkie przeniesienie ciężaru ciała podczas potknięcia. Duże znaczenie mają także zaburzenia czucia głębokiego, które jest zdolnością organizmu do wyczuwania, w jakim położeniu znajdują się stawy i kończyny bez patrzenia na nie. Jeśli jest ona pogorszona, pacjentowi trudniej kontrolować postawę, szczególnie podczas chodzenia po nierównej powierzchni, zmiany kierunku ruchu czy wstawania w nocy. Na równowagę wpływają również problemy z narządem wzroku i układem przedsionkowym, czyli częścią ucha wewnętrznego odpowiedzialną za orientację ciała w przestrzeni. Senior gorzej widzący przeszkody lub mający zawroty głowy często zaczyna poruszać się ostrożniej, ale ta ostrożność nie zawsze chroni przed upadkiem. Czasem wręcz przeciwnie — prowadzi do sztywnego, nienaturalnego chodu i jeszcze większej niepewności. Oprócz tego, zaburzania równowagi i upadki u seniorów są spowodowane:

• chorobami przewlekłymi (choroba Parkinsona, polineuropatia, stan po udarze),
• zmianami zwyrodnieniowymi stawów,
• bólem kolan, bioder albo kręgosłupa
• lekami, których seniorzy często przyjmują bardzo duże i które mogą powodować senność, osłabienie, spadki ciśnienia czy zawroty głowy przy zmianie pozycji.

Strach przed upadkiem też leczy się ruchem. Jak wygląda błędne koło ograniczania aktywności?

Zaburzenia równowagi u osób starszych bardzo często uruchamiają też silną reakcję psychiczną. Pojawia się obniżenie poczucia bezpieczeństwa, napięcie i brak zaufania do własnego ciała. Pacjent zaczyna myśleć o chodzeniu nie jak o zwykłej czynności, ale jak o sytuacji ryzyka. Nawet jeśli upadek zdarzył się tylko raz albo wcale do niego nie doszło, samo zachwianie może zostać zapamiętane jako doświadczenie zagrożenia. W praktyce wygląda to tak, że senior zaczyna analizować każdy krok, porusza się sztywniej, wolniej i z większym napięciem mięśniowym. Taka nadmierna ostrożność wcale nie poprawia bezpieczeństwa. Przeciwnie. Pogarsza płynność ruchu, utrudnia szybką reakcję i zabiera naturalną swobodę potrzebną do utrzymania równowagi. Pacjent boi się skręcić, szybciej obrócić, wejść na schody, wyjść na spacer czy zostać sam w domu. Z czasem ogranicza aktywność nie dlatego, że nie może, ale dlatego, że przestaje sobie ufać. To właśnie tutaj pojawia się błędne koło. Im mniej ruchu, tym słabsze stają się mięśnie nóg i tułowia, pogarsza się wydolność, koordynacja i kontrola postawy. Senior szybciej się męczy, gorzej reaguje na zmianę położenia ciała i jeszcze mniej pewnie czuje się podczas codziennych czynności. W efekcie zaburzenia równowagi i upadki u seniorów zaczynają wpływać nie tylko na sprawność, ale też na psychikę, relacje i samodzielność. Lęk przed upadkiem często prowadzi do wycofania społecznego. Senior rezygnuje ze spacerów, spotkań, zakupów czy wyjść do lekarza bez osoby towarzyszącej. Pojawia się frustracja, wstyd, złość na własne ograniczenia, a czasem także obniżenie nastroju.

Pacjent może mieć poczucie, że już nie jest sobą, bo czynności, które wcześniej były zwyczajne, zaczynają wymagać asekuracji i dużego wysiłku psychicznego.

Na czym polega fizjoterapia zaburzenia równowagi i upadków u seniorów w domu i w gabinecie?

Fizjoterapia zaburzeń równowagi u seniorów zaczyna się od ustalenia, w jakich sytuacjach pacjent traci stabilność i z czego to wynika. Fizjoterapeuta ocenia nie tylko sam chód. Obserwuje też sposób wstawania, siadania, obracania się, przenoszenia ciężaru ciała oraz reakcję na nagłe zachwianie. Sprawdza również, czy problem wynika głównie z osłabienia mięśni, zaburzeń czucia głębokiego, problemów neurologicznych, zmian zwyrodnieniowych, zaburzeń przedsionkowych czy lęku przed ruchem. Dopiero na tej podstawie planowana jest rehabilitacja zaburzeń równowagi.

Fizjoterapia zaburzeń równowagi w domu

Fizjoterapia zaburzeń równowagi w domu pozwala pracować dokładnie w tych warunkach, w których najczęściej dochodzi do zachwiań lub upadków. Fizjoterapeuta obserwuje, jak pacjent wstaje z łóżka, przechodzi przez próg, korzysta z łazienki, skręca w mieszkaniu czy siada na fotelu. Dzięki temu ćwiczenia nie są oderwane od codzienności, ale dotyczą realnych trudności. Rehabilitacja domowa obejmuje przede wszystkim:

• naukę bezpiecznych transferów,
• trening chodu,
• poprawę kontroli postawy, przenoszenia ciężaru ciała i reakcji równoważnych.

Duże znaczenie ma też wzmacnianie kończyn dolnych i stabilizacji tułowia, które pomaga odzyskać większą pewność ruchu.

Przy zaburzeniach równowagi i upadkach u seniorów znaczenie mają nie tylko objawy. Wpływają też na to warunki mieszkaniowe, takie jak śliskie podłogi, dywany, progi, zbyt niskie meble czy brak odpowiednich punktów podparcia.

Fizjoterapia zaburzeń równowagi w gabinecie

Terapia gabinetowa daje większe możliwości stopniowania trudności i pracy nad bardziej złożonymi elementami kontroli ruchu. W takich warunkach łatwiej prowadzić trening równowagi statycznej i dynamicznej, ćwiczenia koordynacyjne, pracę nad reakcjami posturalnymi oraz nad poprawą jakości chodu. W gabinecie można też szerzej wykorzystać ćwiczenia na niestabilnym podłożu, trening zmiany kierunku ruchu, omijania przeszkód czy zadania łączące ruch z koncentracją i podzielnością uwagi. Jeśli stan pacjenta tego wymaga, rehabilitacja zaburzeń równowagi może obejmować również elementy terapii przedsionkowej. W części placówek stosuje się także nowoczesne rozwiązania. Jednym z nich jest  trening z wykorzystaniem VR. Może on wspierać ćwiczenie równowagi, orientacji przestrzennej i szybkości reakcji w bezpiecznych, kontrolowanych warunkach.